Κυριακή, 21 Δεκεμβρίου 2014

Έθιμα του 12ημέρου

Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες —αλλά και γεμάτες νοσταλγία— περιόδους της χρονιάς, το Δωδεκαήμερο, μια που τα έθιμα που συνδέονται με αυτό, όχι μόνον είναι άγνωστα πια στις μεγαλουπόλεις αλλά και, τείνουν να εκλείψουν και σε ευρύτερες περιοχές της Περιφέρειας.
Ωστόσο υπάρχουν ακόμη “κοιτίδες” σε όλη την Ελλάδα που τηρούν —κι ευτυχώς, διατηρούν— τις παραδόσεις και μας μεταφέρουν σε άλλες εποχές, πιο γνήσιες, πιο αληθινές...

Το έργο του Νικηφόρου Λύτρα (1832 - 1904) «Τα κάλαντα» (1873) εικονίζει το γνωστό έθιμο της παραμονής της Πρωτοχρονιάς. [...] Στην οργάνωση της σύνθεσης φαίνεται η επίδραση της σύγχρονης ηθογραφικής ζωγραφικής του Μονάχου. Σύνθεση δεμένη, ισορροπημένη, υπολογισμένη, υποβάλλει την αίσθηση γαλήνης και ασφάλειας. Όμως αυτό το έργο θα μπορούσε να γίνει μόνο από έναν Έλληνα. Και λέγοντας αυτό εννοείται το βίωμα και όχι η Ελλάδα με τα ανάλογα κουστούμια, τους τόπους και τα αρχαία ανάγλυφα. Μόνο εκείνος που κάποτε τραγουδούσε τα κάλαντα σε μια κάτασπρη απ' την πανσέληνο χειμωνιάτικη νύχτα μπορεί να εκφράσει τη μαγεία της.
[Στοιχεία από artmag.gr]

Μας μεταφέρουν σ' έναν κόσμο κι έναν τόπο όπου, κυριαρχούν αρώματα από μυρωδάτα γλυκά, φαγητά φτιαγμένα με υλικά της φύσης, και φρεσκοκαμένο ρετσίνι από τα δαδιά και τα ξύλα που καίνε ολημερίς στα πέτρινα τζάκια...

Αυτό που προκαλούσε περισσότερο το ενδιαφέρον των συνομηλίκων μου κι εμένα, φυσικά, όταν ήμασταν παιδιά, ήταν οι καλικάντζαροι και, από αυτούς θα ξεκινήσω ετούτο το νοερό ταξίδι στο χρόνο.

Οι καλικάντζαροι και τα καμώματά τους[1]


Από την παραμονή των Χριστουγέννων, στις 24 του Δεκέμβρη, μέχρι τα Θεοφάνεια στις 6 του Γενάρη είναι δώδεκα μέρες, γνωστές σαν Δωδεκαήμερο ή Δωδεκάμερο.

Σ’ αυτό το διάστημα γιορτάζουμε τρεις μεγάλες γιορτές που έχουν σχέση με το Χριστό: τα Χριστούγεννα, την Πρωτοχρονιά και τα Θεοφάνεια ή Φώτα. Τα Χριστούγεννα για τη γέννηση του Χριστού, την Πρωτοχρονιά για την περιτομή του αλλά και την αρχή του χρόνου, και τα Θεοφάνεια για τη βάφτισή του.

• Τα «αβάφτιστα» νερά και οι καλικάντζαροι


Επειδή από τα Χριστούγεννα μέχρι τα Φώτα ο Χριστός είναι ακόμη αβάφτιστος, είναι και «τα νερά αβάφτιστα». Έτσι βρίσκουν ευκαιρία οι καλικάντζαροι ν’ αλωνίζουν τον κόσμο.

Οργιάζει κυριολεκτικά η λαϊκή φαντασία σχετικά με την εμφάνισή τους: «Είναι σαν τους ανθρώπους, όμως μαύροι κι άσκημοι και πολύ ψηλοί και φορούν σιδεροπάπουτσα», πιστεύουν μερικοί. Για άλλους είναι «μαυριδεροί με κόκκινα μάτια, τράγινα πόδια, με χέρια σαν της μαϊμούς και με τριχωτό όλο το σώμα». Άλλοι πάλι τους θέλουν «κουτσούς, στραβούς, μονόμματους, μονοπόδαρους και πολύ κουτούς... Η τροφή τους είναι σκουλήκια, βαθράκια, φίδια κ.ά. Μπαίνουν στα σπίτια απ’ την καπνοδόχο και κατουρούν τη φωτιά, καβαλικεύουν στους ώμους τους διαβάτες, τους πιάνουν στο χορό».

Τα ονόματα που τους έχουν δώσει είναι ποικίλα, ανάλογα με τον τόπο: λυκοκάντζαροι, καρκαντζόλοι, καψιούρηδες, καλιοντζήδες, μνημοράτοι, (π)αρωρίτες, κολοβελόνηδες, πλανητάροι, τσιλικρωτά, παγανά, είναι μερικά απ’ αυτά.

Ο πιο γνωστός ανάμεσά τους είναι ο «Μαντρακούκος (ή Μανδρακούκος) ο αρχηγός», ή «Πρώτος» ή «Κουτσός», κρατάει για σκήπτρο τη γκλίτσα του και συχνάζει στα μαντριά, όπου και κρύβεται τη μέρα. Φορά σκούφια που την έχει υφάνει μονάχος του από γουρουνότριχες, για να σκεπάσει τα τεράστια, σαν γαϊδουρινά, αυτιά του —και φυσικά, δεν το καταφέρνει! Πειράζει κι ενοχλεί, όχι μόνο τα πρόβατα στά μαντριά, αλλά και τις γυναίκες που περπατούν στο δρόμο.[2]

Ένας άλλος γνωστός καλικάντζαρος είναι ο... «Μαλαγάνας». Θέλει πολλή προσοχή, γιατί ξεγελά με γλυκόλογα τα παιδιά, ώστε να τους παίρνει τα γλυκά τους.[3]

• Ποιοι γίνονται καλικάντζαροι


Ο λαός πιστεύει πως καλικάντζαροι γίνονται τα παιδιά που γεννιούνται ανήμερα τα Χριστούγεννα. Γιατί τότε σημαίνει πως η σύλληψή τους έγινε του Ευαγγελισμού, την ίδια μέρα με τη σύλληψη του Χριστού, πράγμα που για κάθε χριστιανό είναι αμάρτημα βαρύτατο.

Για να εμποδίσουν ένα τέτοιο παιδί να γίνει καλικάντζαρος, το δένουν απ’ το χέρι της μητέρας του με μια σκορδοπλεξούδα ή με ψαθόσκοινο. Έτσι δεν μπορεί να φύγει μαζί τους. Ή του καίνε τα νύχια των ποδιών, γιατί καλικάντζαρος χωρίς νύχια δεν γίνεται.

Σύμφωνα με μία άλλη εκδοχή, οι καλικάντζαροι είναι οι βρυκολακιασμένοι στρατιώτες που έστειλε ο Ηρώδης να σφάξουν τα νήπια ελπίζοντας ότι θα σκότωνε και τον νεογέννητο Χριστό.[4]

Τέλος, σε κάποιες περιοχές πιστεύουν ότι οι καλικάντζαροι υπήρξαν άνθρωποι που, έγιναν ξωτικά επειδή είχαν διαπράξει πολλές αμαρτίες εν ζωή.[5]

• Το δέντρο της γης


Όλο το χρόνο οι καλικάντζαροι ζουν κάτω απ’ τη γη και προσπαθούν να κόψουν το δέντρο που τη βαστάει, είτε πελεκώντας το με τσεκούρια είτε ροκανίζοντάς το με τα μακριά και σουβλερά τους δόντια. Μα εκεί που λίγο θέλει να πέσει το δέντρο, να γκρεμιστεί μαζί του κι η γη, νάσου και φτάνουν τα Χριστούγεννα. Τότε οι καλικάντζαροι ξεχύνονται στον Απάνω Κόσμο μέχρι τα Φώτα.

Οι καλικάντζαροι προσπαθούν όλο το χρόνο να κόψουν το δέντρο της γης. [Εικόνα από παλιό, σχολικό βιβλίο]

Όταν ξαναγυρίζουν στα σπλάχνα της γης, βρίσκουν το δέντρο ακέραιο πάλι και ξαναρχίζουν το ροκάνισμα μέχρι τα επόμενα Χριστούγεννα.

• Πώς να τους διώξεις


Ωστόσο κανένα κακό δεν στάθηκε στον κόσμο, που ο άνθρωπος να μην προσπάθησε να βρει τη γιατρειά του. Έτσι και δώ. Η καλή νοικοκυρά θα συμμαζέψει πρώτα μέσα στο σπίτι ό,τι αγγεία βρίσκονται έξω. Θα βάλει στο άνοιγμα της καπνοδόχου ή πίσω από την πόρτα του σπιτιού ένα κόσκινο. Ο καλικάντζαρος και περίεργος είναι και «μπιτ για μπιτ κουτός». Μόλις το δει, στέκεται κι αρχίζει να μετράει τις τρύπες του. Ένα δύο! Ένα δύο! Ένα δύο! Παρακάτω δεν ξέρει να μετρήσει, γιατί μπερδεύεται ή δεν τολμάει να πει το «τρία». Έτσι χάνει την ώρα του, γιατί έχει πια ξημερώσει και σαν λαλήσει ο πρώτος πετεινός πρέπει να εξαφανιστεί.

Δεν είναι ο μόνος τρόπος το κόσκινο. Μπορούν να κρεμάσουν το κατωσάγωνο ενός χοίρου στην καπνοδόχο, να κάψουν αλάτι ή ένα παλιοπάπουτσο στη φωτιά κι ο καπνός κι οι κρότοι απ’ το αλάτι θα διώξουν μακριά τους καλικάντζαρους. Άλλοι δένουν στο χερούλι της πόρτας ένα σκουλί (τούφα) λινάρι. Ώσπου να μετρήσει ο καλικάντζαρος τις ίνες του λιναριού, έφτασε το ξημέρωμα κι όπου φύγει φύγει. Τους πιάνουν και με το καλό προσφέροντάς τους γλυκά και τηγανίτες, που τα πετάνε στην καπνοδόχο.

Στην Κύπρο τους ρίχνουν ξεροτήγανα την τελευταία μέρα του Δωδεκάμερου.

• Τα καμώματα των καλικαντζάρων


Και τι δεν κάνουν οι καλικάντζαροι, σαν ξεπροβάλουν ένας ένας απ’ τις τρύπες τους πάνω στη γη! Έτσι και νυχτώσει, αρχίζουν να τριγυρίζουν στην εξοχή και στους μύλους, κατεβαίνουν στο χωριό μήπως και μπουν στα σπίτια. Αλίμονο σ’ όποιον συναντήσουν νυχτιάτικα! Δεν τον αφήνουν σε χλωρό κλαρί, που λέμε. Τον τραβολογούν, τον πειράζουν, καβαλικεύουν στους ώμους του, χορεύουν ολόγυρά του κι άλλα πολλά. Μανία τους να πειράζουν —προπάντων τις κακόμοιρες τις γριές.

Στα σπίτια μπαίνουν απ’ την καπνοδόχο και σαν πατήσουν το πόδι τους, αρχίζουν ν’ ανακατεύουν και να μπερδεύουν ό,τι βρουν μπροστά τους, μα το πιο πολύ που θέλουν είναι να μαγαρίσουν τα φαγητά των ανθρώπων.

Όπως και να έχει, πάντως, την ημέρα των Φώτων, ξορκισμένοι από τις σταγόνες του αγιασμού, οι καλικάντζαροι θα φύγουν τρέχοντας για να ξαναγυρίσουν στα έγκατα της γης.


Έθιμα απ' άκρη σ' άκρη της Ελλάδας [6]


••• Μακεδονία - Θράκη


Στα χωριά της βόρειας Ελλάδας, από τις παραμονές των εορτών ο νοικοκύρης ψάχνει στα χωράφια και διαλέγει το πιο όμορφο, το πιο γερό, το πιο χοντρό ξύλο από πεύκο ή ελιά και το πάει σπίτι του. Αυτό ονομάζεται Χριστόξυλο και είναι το ξύλο που θα καίει για όλο το δωδεκαήμερο των εορτών, από τα Χριστούγεννα μέχρι και τα Φώτα, στο τζάκι του σπιτιού. Η στάχτη των ξύλων αυτών προφύλασσε το σπίτι και τα χωράφια από κάθε κακό. Πριν ο νοικοκύρης φέρει το Χριστόξυλο, η νοικοκυρά φροντίζει να έχει καθαρίσει το σπίτι και με ιδιαίτερη προσοχή το τζάκι, ώστε να μη μείνει ούτε ίχνος από την παλιά στάχτη. Καθαρίζουν ακόμη και την καπνοδόχο, για να μή βρίσκουν πατήματα να κατέβουν οι καλικάντζαροι, τα κακά δαιμόνια, όπως λένε στα παραδοσιακά χριστουγεννιάτικα παραμύθια. Το βράδυ της παραμονής των Χριστουγέννων, όταν όλη η οικογένεια θα είναι μαζεμένη γύρω από το τζάκι, ο νοικοκύρης του σπιτιού ανάβει την καινούρια φωτιά και μπαίνει στην εστία το Χριστόξυλο. Σύμφωνα με τις παραδόσεις του λαού, καθώς καίγεται το Χριστόξυλο, ζεσταίνεται ο Χριστός στη φάτνη Του. Σε κάθε σπιτικό, οι νοικοκυραίοι προσπαθούν το Χριστόξυλο να καίει μέχρι τα Φώτα.

Στις περιοχές της Μακεδονίας και της Θράκης εμφανίζεται το έθιμο των μεταμφιέσεων, που φαίνεται πως έχει σχέση με τους καλικάντζαρους.

Τα μπαμπούγερα είναι μία από τις πιο ενδιαφέρουσες εθιμικές παραδόσεις στην Καλή Βρύση της Δράμας.
Τα μπαμπούγερα αποτελούν παραλλαγή των μεταμφιέσεων του Δωδεκαημέρου, οι οποίες σήμερα συνηθίζονται στον βορειοελλαδικό χώρο (ρογκάτσια, ρογκατσάρια κ.α.) και παλαιότερα στον Πόντο (μωμόγεροι —βλ. και παρακάτω).

Το εθιμικό πλαισίωμα της θρησκευτικής γιορτής αρχίζει το πρωί της παραμονής των Θεοφανίων. Οι γυναίκες παίρνουν στάχτη και τη σκορπίζουν με το δεξί χέρι γύρω από το σπίτι προφέροντας ξορκιστικές λέξεις για να φύγουν τα καλακάντζουρα και να μην έχει φίδια το καλοκαίρι.
Μετά το τέλος της τελετής του αγιασμού των υδάτων τα μπαμπούγερα συγκεντρώνονται έξω από την εκκλησία. Η αμφίεσή τους είναι ζωόμορφη και παλιότερα κρατούσαν στα χέρια ένα μικρό σακούλι με στάχτη με το οποίο, μέχρι πριν από λίγα χρόνια, χτυπούσαν όσους συναντούσαν για να φοβερίζουν τα καλακάντζουρα.

Στις μέρες μας, για αποφυγή τυχόν παρεξηγήσεων από τους αμύητους στο τοπικό έθιμο επισκέπτες, επειδή η στάχτη λέρωνε τα ρούχα, το σακίδιο είναι κενό. Ομάδες−ομάδες ή και χωριστά, τα μπαμπούγερα γυρίζουν τους δρόμους του χωριού κυνηγώντας όσους συναντούν και ζητώντας συμβολικά κάποιο φιλοδώρημα.

Στα χωριά Πλατανιά και Σιταγροί του Νομού Δράμας συναντάμε το έθιμο των Μωμόγερων, το οποίο προέρχεται από του Πόντιους πρόσφυγες. Η ονομασία έχει τις ρίζες της στις λέξεις μίμος ή μώμος και γέρος και συνδέεται με τις μιμητικές κινήσεις των πρωταγωνιστών. Αυτοί, φορώντας τομάρια ζώων - λύκων, τράγων ή άλλων - ή ντυμένοι με στολές ανθρώπων οπλισμένων με σπαθιά, έχουν τη μορφή γεροντικών προσώπων.
Οι Μωμόγεροι, εμφανίζονται καθ’ όλη τη διάρκεια του δωδεκαημέρου των εορτών, και προσδοκώντας τύχη για τη νέα χρονιά, γυρίζουν σε παρέες στους δρόμους των χωριών και τραγουδούν τα κάλαντα ή άλλους ευχετικούς στίχους. Όταν δύο παρέες συναντηθούν, κάνουν ψευτοπόλεμο μεταξύ τους, ώσπου η μία ομάδα να νικήσει και η άλλη να δηλώσει υποταγή.

Παραλλαγές του ίδιου εθίμου, συναντώνται σε χωριά της Κοζάνης και της Καστοριάς, με την ονομασία Ραγκουτσάρια.

Στην Καστοριά, λοιπόν, ανήμερα των Θεοφανίων αναβιώνουν τα ραγκουτσάρια. Οι κάτοικοι μεταμφιέζονται και φορούν απαραιτήτως μάσκες που έχουν συμβολικό χαρακτήρα, αφού η όψη τους είναι τρομακτική και αποσκοπούν στο να ξορκίσουν το κακό από την πόλη. Οι μασκαράδες έχουν τη συνήθεια να ζητιανεύουν από τον κόσμο την ανταμοιβή τους, επειδή διώχνουν τα κακά πνεύματα.

Το ίδιο έθιμο αναβιώνει και σε χωριά της Δράμας με το όνομα ροκατζάρια. Οι κάτοικοι φορούν τρομακτικές μάσκες και κάνοντας εκκωφαντικούς θορύβους με τα κουδούνια που φέρουν περιφέρονται στους δρόμους.

Στην Πέλλα αναβιώνει το έθιμο της «Κόλιντα Μπάμπω», όπου οι κάτοικοι ανάβουν φωτιές φωνάζοντας «κόλιντα μπάμπω», που σημαίνει «σφάζουν γιαγιά».
Σύμφωνα με το έθιμο, οι φωτιές ανάβουν για να μάθουν οι άνθρωποι για τη σφαγή του Ηρώδη και να προφυλαχτούν.

Στη Σιάτιστα Κοζάνης αναβιώνουν οι «κλαδαριές», φωτιές που ανάβονται για να ζεστάνουν τον Χριστό, τα «κόλιαντα», κάλαντα στο τοπικό σιατιστινό ιδίωμα, και τα «μπουμπουσάρια», τα καρναβάλια με το καθαρά σιατιστινό Αϊβασιλιάτικο χορό.

♦ Άλλα έθιμα (των Φώτων) στη Μακεδονία

Η περιοχή της Μακεδονίας είναι πλούσια σε έθιμα των Φώτων. Αράπηδες, καμήλες, μπαμπόγεροι (που, ήδη μιλήσαμε γι' αυτούς παραπάνω), φωταράδες είναι κάποια από τα έθιμα που έχουν τις ρίζες τους στην αρχαιότητα και τις διονυσιακές γιορτές, αλλά και στην περίοδο της Τουρκοκρατίας και, αναβιώνουν κάθε χρόνο τις ημέρες των Θεοφανίων.

Στο Παλαιόκαστρο της Χαλκιδικής τηρείται το έθιμο των φωταράδων.
Ο «βασιλιάς» φορώντας το ταλαγάνι και φορτωμένος με κουδούνια ανοίγει το χορό ενώ ακολουθούν οι φωταράδες κρατώντας ξύλινα σπαθιά για να ξυλοφορτώσουν εκείνους που θα επιδιώξουν να πάρουν το λουκάνικο που στήνεται στη μέση του χωριού.

Στον Άγιο Πρόδρομο της Χαλκιδικής πρωταγωνιστές των Θεοφανίων είναι οι φούταροι.
Την παραμονή των Φώτων νεαροί άντρες λένε τα κάλαντα μαζεύοντας κρέας, λουκάνικα και χρήματα και την ημέρα του Αϊ Γιαννιού χορεύουν στην πλατεία του χωριού. Όταν κάνουν διάλειμμα τρέχουν να πάρουν από ένα ρόπαλο και όταν ξαναμπαίνουν στο χορό πετούν τα ρόπαλα ψηλά σφυρίζοντας με όλη τους τη δύναμη για να σηματοδοτήσουν το τέλος του Δωδεκαημέρου.

Η καμήλα που στολίζεται μετά τον αγιασμό των υδάτων είναι ένα έθιμο της Γαλάτιστας Χαλκιδικής.
Συνήθως, έξι άντρες μπαίνουν κάτω από το ομοίωμα μιας καμήλας, βαδίζοντας ρυθμικά ή χορεύοντας, κουνώντας κουδούνια και τραγουδώντας.
Πρόκειται για την αναπαράσταση ενός πραγματικού γεγονότος, την απαγωγή μιας όμορφης κοπέλας από το γιο του Τούρκου επιτρόπου, που συνέβη στα τέλη του 19ου αιώνα. Ο αγαπημένος της, για να την ξαναπάρει πίσω, έστησε γλέντι, και για να μπει στο τούρκικο σπίτι, έφτιαξε ένα ομοίωμα καμήλας κάτω από το οποίο κρύφτηκαν οι φίλοι του. Αφού έκρυψαν την κοπέλα κάτω από την καμήλα την έβγαλαν έξω και την επομένη, τη στεφάνωσαν με τον αγαπημένο της, πριν προλάβουν να την ξαναπάρουν οι Τούρκοι!

Σε χωριά της Καβάλας και της Δράμας, όπως η Νικήσιανη, το Μοναστηράκι, ο Ξηροπόταμος, η Πετρούσα και ο Βώλακας, αναβιώνει το έθιμο των αράπηδων.
Άντρες ντύνονται με προβιές και ζώνονται κουδούνια. Λέγεται ότι οι αράπηδες ήταν πολεμιστές που μετείχαν στην εκστρατεία του Μεγαλέξανδρου και έδιωξαν με τους αλαλαγμούς τους τους ελέφαντες των Ινδών.

••• Θεσσαλία


Ένα από τα σημαντικότερα χριστουγεννιάτικα έθιμα της Θεσσαλίας είναι το σφάξιμο του γουρουνιού.
Η προετοιμασία για το σφάξιμο γινόταν με εξαιρετική φροντίδα, ενώ επακολουθούσε γλέντι μέχρι τα ξημερώματα, για να επαναληφθεί η ίδια διαδικασία την επόμενη και τη μεθεπόμενη μέρα. Τρεις−τέσσερις συγγενικές οικογένειες καθόριζαν με τη σειρά ποια ημέρα θα έσφαζε το γουρούνι της.

Το έθιμο της γουρουνοχαράς.

Η ημέρα αυτή καθιερώθηκε ως «γουρουνοχαρά ή γρουνουχαρά». Όταν μάλιστα προσκαλούσαν κάποιον, δεν έλεγαν “έλα να σφάξουμε το γουρούνι”, αλλά “έλα, έχουμε γουρουνοχαρά”.

Τα μεσάνυχτα της παραμονής των Χριστουγέννων γίνεται το λεγόμενο “τάισμα” της βρύσης.

Οι κοπέλες, τα χαράματα των Χριστουγέννων, πηγαίνουν στην πιο κοντινή βρύση “για να κλέψουν το άκραντο νερό”. Το λένε άκραντο, δηλαδή αμίλητο, γιατί δε βγάζουν λέξη σ’ όλη τη διαδρομή.
Αλείφουν τις βρύσες του χωριού με βούτυρο και μέλι, με την ευχή όπως τρέχει το νερό να τρέχει και η προκοπή στο σπίτι τον καινούργιο χρόνο και όπως γλυκό είναι το μέλι, έτσι γλυκιά να είναι και η ζωή τους. Για να έχουν καλή σοδειά, όταν φτάνουν εκεί, την “ταΐζουν”, με διάφορες λιχουδιές, όπως βούτυρο, ψωμί, τυρί, όσπρια ή κλαδί ελιάς. Έλεγαν μάλιστα πως όποια θα πήγαινε πρώτη στη βρύση, αυτή θα στεκόταν και η πιο τυχερή ολόκληρο το χρόνο. Έπειτα ρίχνουν στη στάμνα ένα βατόφυλλο και τρία χαλίκια, “κλέβουν νερό” και γυρίζουν στα σπίτια τους πάλι αμίλητες μέχρι να πιούνε όλοι από το άκραντο νερό.

Με το ίδιο νερό ραντίζουν και τις τέσσερις γωνίες του σπιτιού, ενώ σκορπούν στο σπίτι και τα τρία χαλίκια.

Σε πολλά χωριά της Θεσσαλίας, επιστρέφοντας από την εκκλησία στο σπίτι, τα κορίτσια βάζουν παραδίπλα στο αναμμένο τζάκι κλωνάρια κέδρου που τα ξεδιαλέγουν, ενώ τα αγόρια τοποθετούν κλαδιά από αγριοκερασιά. Τα μικρά αυτά κλάδιά δέντρων αντιπροσωπεύουν τις προσωπικές τους επιθυμίες για την πραγματοποίηση μιας όμορφης ζωής. Φροντίζουν μάλιστα τα κλαδιά αυτά να είναι λυγερά και παρακολουθούν με ενδιαφέρον ποιό κλωνάρι θα καεί πρώτο, καθώς λένε πως αυτό είναι καλό σημάδι για το κορίτσι ή το αγόρι, αντίστοιχα, και συγκεκριμένα πως θα είναι αυτό που θα παντρευτεί πρώτο.

[...] Η μανιά [7] παίρνει απ'τη στίβα και βάζει στο τζάκι το μεγαλύτερο “κουτσιμπάνι” που τα υπολείμματά του πρέπει να τα βρει ο καινούριος χρόνος. Το κούτσουρο τούτο θ'αποδιώχνει τις κρύες νύχτες τους μαγαρισμένους καλικάντζαρους, θα συμβολίζει και το μελλούμενο γαμπρό σ'όσα σπίτια στεγάζουν ανύπαντρα κορίτσια.
Εκεί στο ίδιο τζάκι θα τσιτσιρίζουν τούτες τις άγιες μέρες οι λουκουμάδες και οι λαλαγκίτες [8], εκεί θα καψαλίζεται το σπιτίσιο ψωμί, εκεί θα ετοιμαστούν τα πατροπαράδοτα “σιδεράκια” για το κέρασμα των ξένων, εκεί τέλος θα ψηθεί και το καθιερωμένο “γ'ρουνίσιου”, που 'ναι απαραίτητο συμπλήρωμα του πηλιορείτικου χριστογεννιάτικου τραπεζιού.

Σαν η φαμίλια, απολείτουργα της μεγάλης μέρας, γυρίσει νυχτίσα ακόμα στο ζεστό σπιτικό της, σ' έναν καινούριο τότε ναό μεταβάλλεται η ταπεινή τούτη κάμαρη.

Πλημμυρισμένη από ψυχική ευωδία, μπολιασμένη απ'τη χάρη της θείας Φάτνης και την ευφροσύνη του χαροποιού μηνύματος που 'ρχεται γλυκό απ'τη μακρινή Βηθλεέμ και μεταγγίζει αγάπη στις καρδιές και διαλύει τα πούσια που φέρνουν στα σκοτεισμένα φρένα οι βασανιστικές βιοτικές μέριμνες, κουκουβίζει πασίχαρη η φαμίλια γύρω στο ολόφλογο τζάκι και γεύεται ευδαιμονικά τη γλύκα του ζεστού κονακιού, τη χαρά της οικογενειακής λατρευτικής σύναξης. [...] [9]

••• Ήπειρος


«Tο αναμμένο πουρνάρι» είναι μια ωραία συνήθεια που βασίζεται σε μια παλιά παράδοση.
Όταν γεννήθηκε ο Χριστός και πήγαν, λέει, οι βοσκοί να προσκυνήσουν, ήταν νύχτα σκοτεινή. Βρήκαν κάπου ένα ξερό πουρνάρι κι έκοψαν τα κλαδιά του. Πήρε ο καθένας από ένα κλαδί στο χέρι, του έβαλε φωτιά και γέμισε το σκοτεινό βουνό χαρούμενες φωτιές και τριξίματα και κρότους. Από τότε, λοιπόν, έχουν τη συνήθεια στα χωριά της Άρτας, όποιος πάει στο σπίτι του γείτονα, για να πει τα χρόνια πολλά, καθώς και όλα τα παιδιά τα παντρεμένα, που θα πάνε στο πατρικό τους, για να φιλήσουν το χέρι του πατέρα και της μάνας τους, να κρατούν ένα κλαρί πουρνάρι, ή ό,τι άλλο δεντρικό που καίει τρίζοντας. Στο δρόμο το ανάβουν και το πηγαίνουν έτσι αναμμένο στο πατρικό τους σπίτι και γεμίζουν χαρούμενες φωτιές και κρότους τα σκοτεινά δρομάκια του χωριού.

Στα Γιάννενα δεν κρατούν ολόκληρο το πουρνάρι αναμμένο στο χέρι τους, αλλά κρατούν στη χούφτα τους μια χεριά δαφνόφυλλα και πουρναρόφυλλα, που τα πετούν στο τζάκι, μόλις μπούνε και καλημερίζουν. Κι όταν τα φύλλα τα ξερά πιάσουν φωτιά κι αρχίσουν να τρίζουν και να πετάνε σπίθες, εύχονται: «Αρνιά, κατσίκια, νύφες και γαμπρούς!» Αυτή είναι η καλύτερη ευχή για κάθε νοικοκύρη. Να προκόβουν τα κοπάδια του, να πληθαίνει η φαμελιά του, να μεγαλώνουν τα κορίτσια και τα παλικάρια του, να του φέρνουν στο σπίτι νύφες και γαμπρούς, να του δώσουν εγγόνια που δε θ’ αφήσουν τ’ όνομα το πατρικό να σβήσει.

••• Κρήτη


Το ζύμωμα του χριστόψωμου θεωρείται έργο θείο και είναι έθιμο καθαρά Χριστιανικό. Οι γυναίκες φτιάχνουν τη ζύμη με ιδιαίτερη ευλάβεια και υπομονή. Το ζύμωμα είναι μια ιεροτελεστία. Χρησιμοποιούν ακριβά υλικά, όπως ψιλοκοσκινισμένο αλεύρι, ροδόνερο, μέλι, σουσάμι, κανέλα και γαρίφαλα, και κατά τη διάρκεια του ζημώματος λένε: «Ο Χριστός γεννιέται, το φως ανεβαίνει, το προζύμι για να γένει». Πλάθουν το ζυμάρι και παίρνουν τη μισή ζύμη και φτιάχνουν μια κουλούρα. Με την υπόλοιπη φτιάχνουν σταυρό με λουρίδες απ’ τη ζύμη. Στο κέντρο βάζουν ένα άσπαστο καρύδι ή ένα αυγό, συμβολίζοντας τη γονιμότητα.

Για το χριστουγεννιάτικο τραπέζι, το Χριστόψωμο είναι ευλογημένο ψωμί, αφού αυτό θα στηρίξει τη ζωή του νοικοκύρη και της οικογένειάς του. Το κόβουν ανήμερα τα Χριστούγεννα, δίνοντας πολλές ευχές.


Όμορφες μέρες, περασμένες, μαγικές... Τότε που οι άνθρωποι ήξεραν να χαίρονται την κάθε εποχή και να τιμούν τις χάρες της, δίχως τις σκοτούρες του “budget” και την έγνοια του εντυπωσιασμού.

Τότε που όλα γίνονταν εύκολα... Με την καρδιά και με τα δώρα της φύσης!...


► Πληροφορίες και Πηγές ◄

[1] (Οι Καλικάντζαροι και τα καμώματά τους) Από το βιβλίο Λαογραφικό Ημερολόγιο, Οι 12 μήνες και τα έθιμά τους, Εκδόσεις Πατάκη, 1988 (8η έκδοση)

[2],[3] Από διηγήσεις - σημειώσεις, οι πληφοροφίες για τον Μαντρακούκο και τον Μαλαγάνα.

[4],[5] Από διηγήσεις - σημειώσεις, οι εκδοχές αυτές.

[6] Μέρος μεγάλο του κειμένου ετούτου, παρατήρησα πως έχει αναρτηθεί σε πολλά ιστολόγια και ιστότοπους. Για την αποκατάστασή του, να πω λοιπόν, ότι προέρχεται από δημοσίευση του ΑΠΕ−MΠΕ (2007) όπου το είχα βρει και το είχα κρατήσει από τότε, στο αρχείο μου.

[7] μανιά: η γιαγιά, η πολύ ηλικιωμένη γυναίκα. Η ιδιωματική αυτή λέξη συναντάται σε περιοχές της Βόρειας Ελλάδας και της Θεσσαλίας. Μεταφορικά, σημαίνει και τον πονηρό άνθρωπο, αυτόν που κινείται παρασκηνιακά. (Σημ. Roula)

[8] λαλαγκίτα: τηγανίτα από ζυμάρι, συνήθως καλύπτεται με μέλι και κανέλα ή ζάχαρη. Η ιδιωματική αυτή λέξη, συναντάται επίσης σε περιοχές της Βόρειας Ελλάδας και της Θεσσαλίας. (Σημ. Roula)

[9] Από το θαυμάσιο βιβλίο του εκπαιδευτικού και λαογράφου Κώστα Λιάπη: «Ώρες του Πηλίου», Εκδόσεις Πύλη, 1977


...Και κάτι ακόμη!


...Μια που σκέφτομαι γιορτινή... κοπάνα από το blogging! Εδώ θα είμαι, θα περνώ να σας διαβάζω και παράλληλα, θα κάνω κάποιες αλλαγές... για μετά το “ξεστόλισμα”!
Έχουμε, όμως, καιρό γι' αυτά... Θα τα δούμε... του χρόνου!
...Έως τότε...


Να περάσετε με   Α γ ά π η
τις γιορτινές μέρες.
Υ γ ε ί α   και   Χ α ρ ά !

Κ α λ ά   Χ ρ ι σ τ ο ύ γ ε ν ν α
και
Ξ ά σ τ ε ρ ο   το   2 0 1 5

ΚΕΙΜΕΝΟ − ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ © Roula the Cat | Κυριακή, 21 Δεκεμβρίου 2014, 04:33

13 σχόλια:

  1. Μα όλο ωραία αφιερώματα μας ετοιμάζεις γατούλα μου. Δεν υπάρχεις.
    Καλικάντζαρους πρέπει να έχουμε στην δουλειά, την τελευταία εβδομάδα όλο περίεργους θορύβους ακούμε στην δουλειά και χάνουμε πράγματα χαχαχα
    Να περάσεις τέλεια κι εσύ ότι και αν κάνεις. Περισσότερες ευχές κατ ιδίαν. Σμουτς!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Εγώ έχω κατά νου κάτι "διαβόλους" να φύγουν αυτές τις μέρες. ;) Αυτούς φοβάμαι (και σιχαίνομαι) και όχι τους καλικάντζαρους! Πολλά γλυκά φιλιά Ρουλάκι μας :))

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Ωραίο και χορταστικό το αφιέρωμά σου!
    Χρόνια καλά! Όπως τα επιθυμείς!!!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Καλησπέρα σου Ρούλα μου.
    Σήμερα το ιστολόγιό σου είναι μια λαογραφική εγκυκλοπαίδεια με χρυσές γνώσεις καθαρής λαϊκής παράδοσης...!
    Σκέφτομαι καμιά φορά ότι η γενιά μας, εγώ δηλαδή, του ...60, ήταν τυχερή γιατί είχαμε την ευλογία αυτές τις παραδόσεις και τα έθιμα να τα τηρούμε ακόμα και μέσα στις κεντρικές πόλεις καθώς ακόμα ζούσε το πνεύμα της γειτονιάς αλλά και της οικογένειας.
    Αν σκεφτούμε ότι εμείς στα παιδιά μας δύσκολα έως απίθανα είναι να παραδόσουμε και να μεταλαμπαδεύσουμε αυτήν την κουλτούρα με πιάνει τρόμος κυριολεκτικά μπροστά στο ότι θα ακολουθήσει.
    Η Λαογραφία όφειλε η πολιτεία να είναι βασικότατο μάθημα στις βαθμίδες της εκπαίδευσης αλλά.............

    Πανέμορφο θέμα, με έκανες να νιώσω παιδί Ρούλα μου και ευχαριστώ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Αχχ! Ήταν από τα αγαπημένα μου θέματα όταν ήμουν μικρή, όλα αυτά τα έθιμα, τα είχα κάνει και εργασία για το σχολείο! Φοβερό το αφιέρωμά σου, όπως πάντα! Μπράβο σου για τις τόσες πληροφορίες που συγκέντρωσες!
    Καλές γιορτές να έχεις με υγεία και πολλή χαρά!
    Φιλάκιααα! :))))

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Ρουλάκι μου πολύ ωραίο το αφιέρωμά σου.
    Ομολογώ ότι πολλά από αυτά δεν τα γνώριζα.
    Σε ευχαριστούμε που μας τα έδειξες!
    Πολλά φιλιά την καλημέρα μου!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  7. Τρελαίνομαι για ιστορίες με καλικάντζαρους...δε χόρταινα να ακούω τη γιαγιά μου όταν ήμουν μικρούλα να μου εξιστορεί τις σκανταλιές τους!
    Φυσικά δεν τρελαίνομαι για τους σύγχρονους καλικάντζαρους, τους "διαβόλους" που λέει και η Πέτρα...αυτούς θέλω κι εγώ να δω να ξεκουμπίζονται για πάντα!
    Καλά Χριστούγεννα να περάσεις με υγεία και χαρά και μακάρι να ανατείλει ξάστερο το 2015!
    Φιλιά πολλά!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  8. Αμάν!! Έπιασε την αγαπημένη μου θεματολογία μιλάμε! Με ιντριγκάρουν τόσο πολύ οι καλικατζαραίοι! Θέλω να τους δαγκώσω τις ουρές και να τους κοπανίσω την κατσαρόλα στο κεφάλι! Ναι είναι τα κακά ξωτικά που από τη μοχθηρία τους εγλωβίστηκαν στα έγκατα της γής. Και φυσικά από την ημέρα των Χριστουγέννων και μετά οι γιορτές δεν τελειώνουν!

    Κι εγώ εδώ θα μαι και το πιθανότερο να λέω ιστορίες...

    Φιλάκια Ρουλάκι. Καλά να περάσεις!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  9. Παναγια μου κατι πληροφοριες που δεν τις γνωριζα :) πολυ ομορφο αφιερωμα Γατουλα αν και μεχρι να το διαβασω απο το κινητο μου φανηκε λες και διαβαζα βιβλιο. Χαχα. Καλες γιορτες να εχεις και να περασεις υπεροχα!! Φιλια

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  10. Ανεπιβεβαίωτες πληροφορίες λένε πως σε κρατάνε για εφεδρεία στην τελευταία ψηφοφορία γιατί μαζεύεις λαό. Συνέχισε με πολιτικό ρεπορτάζ να το σιγουρέψεις.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  11. Παρόλο που φαινομενικά δεν "ταιριάζει" με τις άγιες τούτες μέρες θα το ευχηθώ γιατί είναι το πρώτο που μου έρχεται στο μυαλό: Καλή Ανάσταση!
    Ευτυχισμένη η νέα χρονιά.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  12. Χάπι νιού γίαρ δίαρ Ρούλα δε κατ!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  13. Μπορει να αργησα να έρθω αλλα μορφώθηκα μπορω να πω και με το παραπανω γυρω απο τα έθιμα της πατριαδα ςμα αν και τα πιο πολλα τα εχω ζησει η ιδια ... για τόοοοοσο μεγαλη -μικρή είμαι... να έχεις μια ομορφη και χαρουμενη χρονια Ρουλα μου με τα καλυτερα της... φιλακιααααα!!

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Ψαξε και θα το βρεις!

Ημερολογιο

Σαν Σημερα

Ποια ειμαι εγω

Η φωτογραφία μου

Kατάγομαι από το πουθενά. Ανήκω σ' εμένα, στα όνειρά μου, στην ομορφιά μου και στην τσαχπινιά μου!

A cat in gloves catches no mice.
— English Proverb

Social Media

Ακολουθουν στο Google+

Συχναζουν εδω

Τα πιο διαβασμενα του 7ημερου

Στο Mailbox σου

Στα νυχια της Roula!

Πινεζες

Γυριζω και μυριζω!

Τσιου!

Πρωτοβουλία από την
Blogger της Διπλανής Πόρτας
κατά της Λογοκλοπής

Ζητα μου −περιπου!− ο,τι θες!

Αν θέλεις να αναδημοσιεύσεις κάποιο από τα κειμενάκια της Roula στείλε μου e-mail —είμαι καταδεχτική γάτα!— Αν βαριέσαι, no bad feelings αλλά οπωσδήποτε να κάνεις αναφορά στην πηγή με link στο blog της Roula.
[Σημ. Τα δικαιώματα των εικόνων και φωτογραφιών που συνοδεύουν τα κείμενα, ανήκουν αποκλειστικά στους δημιουργούς τους. Φωτο της Roula (original − manipulated) είναι όσες φέρουν το σχετικό υδατογράφημα.]
Special Credits
Comments' emoticons (smilies) by :
 
Αυτη τη στιγμη: